پایگاه اطلاع رسانی سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور - چابهار
چابهار

سيماي منابع طبيعي و آبخيزداري شهرستان چابهار

جنگل‏های چابهار میراث گذشتگان

چکیده:

        شهرستان بندر چابهار با وسعتی معادل 900/932/1 هکتار در جنوب استان پهناور سیستان و بلوچستان ودر کنار دریای عمان واقع شده است و با متوسط بارندگی 117 میلیمتر دارای اقلیم خشک و حاره‏ای است .

از بارزترین خصوصیات این منطقه با ارتفاع حدود 9 متر از سطح آبهای آزاد جهان می‏توان به درجه حرارت ، رطوبت نسبی بالا و بارندگی‏های کم و بسیار نامنظم اشاره نمود.دربخش‏های مختلف این شهرستان از قدیم الایام مردم بومی در زمینه‏های صیادی ، کشاورزی و دامپروری مشغول به کار بوده و امروزه نیز راه اصلی امرار معاش اکثریت مردم حرفه‏های فوق­الذکر است . جهت پرداختن به امور کشاورزی و دامپروری ، آب شیرین و قابل دسترس جزو فاکتورهای اصلی و مهم است که باید به صورت ویژه به آن توجه شود.

        به علت نزدیکی به دریا در اکثر مناطق امکان حفر چاه و دستیابی به آب شیرین با درجه شوری مناسب جهت کشاورزی مقدور نیست و چاههای موجود در مناطقی مانند زرآباد، کهیو ، پلان و... نیز در صورت برداشت بی­رویه غیر قابل استفاده می‏گردند.

        از سالهای دور به صورت ابتدایی و سنتی روستائیان و عشایر با تشکیل ( حشر) اقدام به احداث گودال‏هایی بزرگ با نام محلی ( هوتک ) در مسیر آبراهه‏ها برای تامین آب مورد نیاز خود و دامهایشان می‏نمودند که با این عمل به طور ناخواسته بخش زراعت و باغبانی و نیزگسترش پوشش گیاهی تحت تاثیر مثبت قرار می‏گرفت. پس از ورود ماشین‏آلات کشاورزی این فعالیت و نیز احداث بندهای خاکی به سرعت گسترش یافت و هرساله مقدار قابل توجهی از هرزآبها دراین سازه‏های مصنوعی ذخیره و علاوه برمصارف عمومی باعث غنی شدن سفره­‏های آب زیرزمینی گردیده است . در قسمت منابع طبیعی تجدید شونده که موضوع این مقاله می‏باشد جنگل های طبیعی و مصنوعی شهرستان چابهار مورد بررسی قرار می‏گیرد. طبق آمار سازمان جنگل‏ها ، مراتع و آبخیزداری کشور مساحت جنگل دراین منطقه حدود 400 هزار هکتار می‏باشد که شامل گونه‏های بومی و غیربومی است . وجود گونه‏هایی نظیر چش و کهور ایرانی و... نقش بسیار مهمی در ثبات اکولوژیکی و اقتصادی مردم منطقه دارند. تعامل بین دانش فنی کارشناسان و دانش بومی نقش بسیار موثری در افزایش سطح پوشش جنگلی چش و تولید چوب و نیز رونق صنایع مرتبط با آن منجمله لنج­سازی و درودگری داشته است .

مقدمه :

        دانش بومی بخشی از سرمایه ملی هر قوم است که تجربیات ، دانسته‏ها ، باورها ، ارزش‏ها ، ابزار کار و زندگی آنان را در برمی‏گیرد. این همان دانشی است که به کمک آن درطی قرون گذشته مردم روزی خود را از محیط طبیعی اطرافشان تأمین می‏نمودند.

        دانش محلی هر قوم ، بومیان را قادر به تأمین نیازمندیهای خود از منابع طبیعی کرده است بدون اینکه باعث نابودی این منابع با ارزش شوند. بنابراین مجموعه دانش بومی درجهان گنجینه با ارزشی از روش‏هایی است که درطول زمان آزمایش شده و به صورت تجربیات و اطلاعات درآمده‏اند. توجه و احترامبه این دانش از سوی کارشناسان با نزدیکی بیشتر به مردم محلی ، شکاف عمیق بین پژوهشگران و کارشناسان با عشایر و روستانشینان را تا حد زیادی ترمیم خواهد نمود.

        یکی از مشکلات فعلی منابع طبیعی کشور ( جنگل‏ها ، مراتع و آبخیزداری ) شیوه بهره برداری ، احیاء و حفاظت از این سرمایه ملی است . با رویکردی که درسالهای اخیر به دانش بومی شده بحث استفاده از تجربیات و دانش بومی عشایر و روستائیان در زمینه‏های مختلف مرتبط با منابع طبیعی نیز مطرح گردیده است.

        با توجه به اهمیت موضوع به برخی از مهم‏ترین آنها در شهرستان چابهار در زمینه احداث هوتک‏ها ، بندهای خاکی ، جنگل کاری و استفاده از محصولات جنگلی اشاره خواهیم نمود.

        به علت اقلیم حاره‏ای حاکم براین منطقه گونه‏های گیاهی گرمسیری از رشد و نمو خوبی برخوردار بوده و با توجه به سازگاری درصورت تأمین آب و مدیریت هرز آبهای ناشی از بارندگی‏های دو سیستم جوی مدیترانه‏ای و مانسون شبه قاره هندکه سالانه رقمی حدود دو میلیارد مترمکعب را شامل می‏گردد، می‏توان علاوه بر حفظ جنگل‏های موجود نسبت به گسترش آن تا چندین برابر سطح فعلی اقدام نمود.

        جنگل‏های موجود در منطقه شامل گونه زاد بومی مانند کهور ایرانی ، کلیر، حرا ، چش ، کنار و گونه غیر بومی مانند سمر و... است که از میان گونه‏های بومی و غیربومی موجود در منطقه درختان چش ، کهور ایرانی ، کلیر و کنار بیشتر از سایر گونه‏ها مورد مصرف قرار می‏گیرد.

بررسی موقعیت جغرافیایی و اقلیم منطقه :

        شهرستان چابهار با وسعتی معادل 900/932/1 هکتار در جنوب شرقی ایران و درجنوب استان سیستان وبلوچستان و در منطقه‏ای با مختصات جغرافیایی 25 درجه و 17 دقیه عرض شمالی و 60 درجه و 37 دقیقه طول شرقی درجلگه‏ای کوچک و هموار واقع شده است این خطه از شمال به شهرستانهای سرباز و نیکشهر ، از جنوب به دریای عمان ، از غرب به استان هرمزگان و از شرق به کشور پاکستان محدود می‏گردد.

        این شهرستان دارای 5 بخش به نامهای مرکزی ، دشتیاری ، کنارک ، پلان و زرآباد با جمعیتی حدود170000 نفر می‏باشد. همجواری با دریای عمان و نزدیکی به استوا باعث شده است که این منطقه با وجود قرارگرفتن در بیابان‏های ساحلی ایران دارای وضعیت متعادل­تری نسبت به بیابان‏های داخلی ایران باشد.

        براساس روش کوپن این منطقه در اقلیم خشک قرار گرفته است . از خصوصیات چنین مناطقی درجه حرارت بالا ، میزان تبخیر زیاد ( حدود 2500 میلیمتر) بارندگی کم و نامنظم و رطوبت نسبی زیاد را می‏توان ذکر نمود.

        دراین منطقه مقدار بارش و دمای محیط جهت رشد و نمو جنگل‏های حاره‏ای مناسب است . بارندگی‏ها عمدتاً درفصل زمستان رخ می‏دهد و به طور متوسط 7 ماه از سال فاقد بارندگی است و بندرت در برخی سالها درتابستان این ناحیه تحت تاثیر بادهای باران زا از جهت اقیانوس هند معروف به جریان مانسون قرار گرفته و بارندگی‏های قابل توجهی دریافت می­کند. متوسط بارندگی طبق آمار ارائه شده توسط اداره هواشناسی چابهار دریک دوره 20 ساله حدود 117 میلیمتر است و طول دوره خشکی 7 ماه درسال است.

        درمحدوده موردمطالعه به علت نزدیکی به مدار استوا به هیچ وجه یخبندان رخ نمی‏دهدبه طوری که کمترین درجه حرارت ثبت شده تاکنون در ایستگاههای هواشناسی منطقه 5 درجه سانتی‏گراد بالای صفر را نشان می‏دهدو حداکثر دمای مطلق 47 درجه سانتی‏گراد است.

        درجه حرارت بالا باعث افزایش میزان تبخیرتا 33200 میلیمتر درسال شده است که موجب اتلاف مقدار قابل توجهی آب می‏گردد.یکی از شهرهای ایران که تهویه اتمسفر به نحو احسن در آن صورت می‏گیرد شهرستان چابهار است زیرا در طول شبانه‏روز دائماً بادهای دریا به ساحل و یا ساحل به دریا درحال وزیدن می‏باشد. به طور کلی جهت باد غالب 135 درجه و میانگین سرعت آن 4 متر برثانیه است ولی جهت باد در طول سال تغییر می‏یابد.

گونه‏های جنگلی مستقر در منطقه :

        درختان و درختچه‏های جنگلی موجود درچابهار جزو جنگل‏های خلیج عمانی هستند. وسعت کل این جنگل‏ها 000/130/2 هکتار برآورد گردیده و در جنوب کشور و در استانهای خوزستان ، بوشهر، هرمزگان و سیستان وبلوچستان مستقر هستند. آب وهوای حاکم براین جنگل‏ها نیمه استوایی است . از کل مساحت فوق 400 هزار هکتار آن فقط در شهرستان چابهار قرار دارد.

        به طور کلی درختان و درختچه‏های جنگلی دراین منطقه به دو گروه گونه‏های بومی و گونه‏های وارداتی یا غیر بومی طبقه بندی می‏شوند که جهت آشنایی بیشتر برخی از گونه‏ها از نظربوتانیکی مورد بررسی قرار خواهد گرفت .

الف) گونه‏های جنگلی بومی منطقه چابهار:

کهور ایرانی :

        این گونه با نامهای کهور و کبیر با نام علمی prosopis cineraria از تیره Mimosaceae گونه بومی کرانه خلیج فارس و دریای عمان و بیابانهای مکران و کرمان است و رویشگاه طبیعی آن تا هندوستان ادامه دارد.

       برگها دراین گونه دوبار شانه‏ای با 2-3 جفت شانه ثانویه است که هریک از آنها شامل 6-12 جفت برگچه است. میوه آن نیام بدون بند و ناشکوفا است که دانه ها درون آن قرار دارد. ارتفاع درخت به 8 متر و بیشتر هم می‏رسد خاصیت جست‏دهی آن قابل توجه است و بعضاً پاجوش هم تولید می‏نماید.

کلیر:

        کلیر با نام capparis deciduas از تیره capparidaceae به صورت درخت یا درختچه‏ای قطور با تاج پوشش انبوه برگهای سوزنی بلند، گلهای نارنجی رنگ ، میوه‏های کروی قرمز در اراضی رسی و بیابانی در استانهای ساحلی دریای عمان از بندر سیریک تا چابهار و ایرانشهر، سراوان و نیکشهر به صورت خودروی می‏روید. ارتفاع این گونه در اراضی رسی و بیابانی به 3 تا 4 متر می‏رسد

کلیرجزو جنگل‏های شاخه زاد طبقه‏بندی می‏شود. گلدهی و بذردهی دراین گیاه بیشتر در فصل بهار صورت می‏گیرد ولی درفصول معتدل و بارانی در پاییز و زمستان هم دیده می‏شود. تکثیر آن از طریق بذر، قلمه و ریشه جوش صورت می‏پذیرد.

چگرد:

        چگرد با نام علمی Acacia ehrenbergiana از تیره Mimosaceae درختچه‏ای است که بصورت بومی و خودرو در جنوب ایران رویش دارد. ازنظر مورفولوژیکی درختچه‏ای است کوچک به ارتفاع 3-4 متر با تاج گسترده و نیمه کروی با شاخه‏های دارای خارهای بلند افقی و برگهای مرکب با 3 تا 5 بند که هر بند آن شامل 8-12 برگچه است . گل ها زرد رنگ و کروی است دراین درختچه ساقه اصلی وجود ندارد. گلدهی در اسفند ماه و بذردهی در اواخر بهار انجام می‏شود. در دشت‏ها و مناطق کوهستانی بر روی خاکهای سبک و سنگریزه دار تا بین شکاف سنگها استقرار می‏یابد. این گونه در برابر سرمای هوا حساس است ولی دمای 2-5 درجه سانتی گراد را به خوبی تحمل می‏نماید.

حرا :

        حرا با نام علمی Avicennia marina از تیره Avicenniaceae درخت یا درختچه‏ای است با برگهای همیشه سبز چرمی متقابل که سطح فوقانی برگ درآن سبز رنگ و سطح تحتانی برگ خاکستری روشن و کرکدار است . گلها شبیه گلهای شاه پسند و میوه به شکل کپسول تخم مرغی است که درون آن یک دانه وجود دارد و با دو شکاف باز می‏شود. گلدهی در دو فصل بهار و پاییز صورت می‏گیردکه کیفیت بذور بهتر است . حرا گونه‏ای آفتاب پسند بوده که بستگی به شرایط زیستی به بلندی 5 تا 10 متر و قطر برابر سینه 45 سانتی متر می‏رسد. ریشه در این گونه سطحی و مشتمل بریک ریشه عمودی کوتاه و تعداد زیادی ریشه جانبی مورب است . حرا دارای ریشه‏های هوایی به نام ریشه‏های تنفسی است . درسطح این ریشه‏ها عدسک‏های فراوانی وجود دارد که کار تنفس و تبادلات گازی گیاه را میسر می‏سازد. مساحت جنگل‏های طبیعی حرا در حوزه شهرستان چابهار حدود هزار هکتار تخمین زده می‏شود.

کنار:

با نام علمی Ziziphus spina-christi از تیره Rhamnaceae است . این گونه در آفریقای شمالی ، حبشه ، عربستان ، ایران و پاکستان انتشار دارد و در ایران بومی نواحی نیمه حاره جنوب می‏باشد. درختی است به ارتفاع تا 10 متر با شاخه‏های سفید که گوشواره‏های آن به خار تبدیل شده است . شکل برگ‏های آن تخم مرغی قلبی شکل و کشیده با سه رگبرگ برجسته است . میوه آن گرد زرد رنگ و خوردنی است . در مناطق مختلف شهرستان چابهار با پیوند زدن به روش شکمی ( T ) باعث بهبود کیفیت و کمیت میوه و بزرگتر شدن آن و کاهش یا حذف خار در پایه جدید می‏شوند.

چش:

این گونه با نام علمی Acacia nilotica از تیره Mimosaceae در نقاط مختلف جنوب کشور به نام‏های کرت ، سلم و چش معروف است . زیستگاه چش شبه قاره قند ، ایران ، عربستان و آفریقا است . این گونه درختی است کبود رنگ و خاردار ، برگهای آن دارای 3 تا 6 بند و در هر بند دارای 10 تا 20 برگچه است و به شدت نورپسند است . این درخت در خطه چابهار در سالی دو بار گل دهی دارد. بذور با کیفیت و کمیت بالا در اواخر بهار و اوایل تابستان تشکیل می‏شود . در سایر فصول به علت رطوبت زیاد گل‏ها تبدیل به میوه نمی‏شود.

گزها :

با نام علمی Tamarix spp. از خانواده Tamaricaceae به صورت درختی یا درختچه‏ای دیده می‏شود. برگها به اشکال مختلف غلافی ، ساقه آغوش ، در قاعده گوشی شکل و یا باریک است . گل‏آذین متشکل از خوشه‏های ساده و گل‏های 4 یا 5 قطعه‏ای است . میوه کپسول و با 3 یا 4 شکاف شکفته می‏شود. دانه‏ها معمولاً بدون کرک است گونه‏های مختلف آن در منطقه عبارتند از T.stricta , T.aphyila- T.kermanensis در چابهاراین جنس بیشتر در مسیر رودخانه‏ها و آبراهه‏ها دیده می‏شود.

ب) گونه‏های جنگلی وارداتی یا غیر بومی :

گونه‏های اخیر از سه مسیر داخل ایران ، پاکستان و استرالیا وارد حوزه شهرستان چابهار گردیده و شامل درختان و درختچه‏هایی نظیر نمونه‏های ذیل می‏باشند.

اوکالیپتوس :

این جنس با نام علمی Eucalyptus sp. متعلق به تیره مورد Myrtaceae می‏باشد. برای تشخیص هویت علمی یک گونه اوکالیپتوس باید همه اندام درخت یا درختچه بدون استثنا تحت بررسی قرار گیرد. در انواع اکالیپتوس گل ها در غالب حالات و موارد به حالت مجتمع گل آذین را تشکیل می‏دهند . گل آذین به صورت خوشه‏ای است . میوه از توسعه نهنج و تخمدان چسبیده به آن به وجود می‏آید. در منطقه چابهار دو گونه E.camaldutensis E.citriodota وجود دارد. این درختان که گاهاً بلندی آنها به 8 متر هم می‏رسد آبدوست و تا حدودی مقاوم به شوری خاک هستند. برگها نیزه ای دارای تانن است که بدلیل خاصیت ضد عفونی در درمان و بهبود بیماریهای دستگاه تنفس به کار می‏رود. از طرف دیگر مصارف این درخت تهیه تراورس ، چهار تراش ، پایه خمیر نساجی ، تهیه تخته فیبر و کاغذ سازی را می‏توان ذکر نمود.

تمبر هندی :

این گونه با نام علمی Tamarindus indica از تیره caesalpiniaceae می‏باشد. نام علمی جنس تمبر هندی از نام فارسی یا عربی گرفته شده است . اصل آن از آسیا و آفریقای حاره است و نهال های آن از طریق پاکستان در جنوب ایران وارد شده و سازگاری خوبی از خود نشان داده است . میوه آن نیام گوشتی است که دانه‏ها درون آن قراردارد. میوه این گونه خوراکی و دارای طعم ترش می‏باشد و به عنوان مسهل کاربرد طبی دارد. در بلوچستان و چابهار به آن چیت چک می‏گویند.

بیدام :

بیدام با نام علمی Terminalia catappa از تیره Combretaceae درختی است که از شبه قاره هند وارد ایران شده و به خوبی در نوار جنوبی کشور مستقر شده و علاوه بر زیبایی تولید میوه‏ای به شکل بادام می‏نماید که خوراکی و دارای طعمی شبیه هلو می‏باشدو طبق آخرین اطلاعات از میوه این گونه دارویی تهیه می‏شود که در درمان سرطان موثر است . نام های محلی این گونه بیدام ، لوز هندی ، گارون رنگی و گاروم زنگی است .

سمر:

این گونه با نام علمی Prosopis iuliflora از تیره Mimosaceae و با نام های فارسی سمر ، کهور پاکستانی و کهور آمریکایی معروف است . درختی است که دراین شهرستان تا شعاع 20 کیلومتری ساحل رشد و نمو نموده و سازگاری عجیبی با شرایط منطقه از خود نشان داده است . دراین گونه برگ ها مرکب ، شانه ای مضاعف کرکداریا بدون کرک ، هرکدام دارای 10 تا 25 جفت برگچه سبز با شاخه هایی قابل انعطاف و خاردار و میوه نیام که به ارتفاع 15 متر و قطر55 سانتی متر می رسد.

این درخت برخلاف تصور دارای فوائدی نظیر استفاده از میوه آن در تغذیه انسان و تهیه الکل ، استفاده از گل فراوان آن در زنبورداری و استفاده از چوب آن در صنایع چوب و... است .

اکاسیا ( شمیم ) :

این گونه درختی با نام علمی Acacia salicina متعلق تیره Mimosaceae به بلندی 13 متر هم می‏رسد و در منطقه به درخت شمیم نیز معروف می‏باشد. برگ ها دراین گونه دوجور می‏باشد به طوری که در ابتدای رویش در انتهای برگ های دراز آن دو برگچه شانه ای وجود داردکه با افزایش سن از بین میرود و در نهایت برگهای اصلی که شباهت به برگ بید دارد ظاهر می‏شود.

میوه دراین گونه نیام است که بذور درون آن به وسیله بند ناف قرمز رنگی به دیواره نیام متصل می‏باشند. نیام با دو شکاف طولی باز شده و بذور را در محیط پخش می‏نماید ، رشد و نمو این درخت رابطه مستقیم با میزان آب قابل دسترس دارد.

انجیر معابد:

این گونه با نام علمی Ficus bengalensis از تیره Moraceae می‏باشد. این درخت از درختان عظیم است و شیرابه آن کائو چوبی است و در بنادر و جزایر کشور از آبادان و بوشهر تا چابهار می‏روید. اصل آن از هند شرق است . این درخت به واسطه ریشه‏های هوایی بی‏شماری که از تاج و انشعابات ساقه آن خارج و به زمین می‏رسد. صدها مترمربع از سطح خاک را اشغال می‏کند. برگ‏های آن بیضی شکل ، درشت و براق می‏باشد و طول برگها به 25 سانتی متر میرسد. میوه این درخت بدون پایه و به درشته فندق است . چوب این درخت خاکستری رنگ است .

چریش :

نام علمی این گونه Azadirachta indica و متعلق به تیره Meliaceae میباشد. این درخت بومی هند شرقی است و در نواحی گرمسیری جنوب کشور مانند بندرعباس و چابهار به خوبی رشد و نمو می نماید برگها دراین گونه بریده بریده و نوک تیز هستند. میوه سته میباشد که یک عدد بذر را در خود جای می‏دهد درمناطق با بارندگی بیش از 250 میلیمتر به خوبی مستقر میشود.

گونه ای گرمسیری است و سرما و یخبندان را به هیچ وجه تحمل نمی کند از میوه این گونه بسیار زیبا در هندوستان حشره کش زیستی به نام آزاد ( یراختین ) تهیه میشود که حدود 120 نوع آفت انباری را کنترل می نماید . این درخت در چابهار به نام های چریش و چریشک نامیده می‏شود.

نقش دانش بومی در گسترش مساحت جنگل در چابهار :

همانگونه که قبلاً بیان شد ، مردم بومی منطقه از سالهای دور با بکارگیری تجربه ، نیروی کار و ابزار اولیه و سنتی خود از شرایط طبیعی محیط اطراف خود بهره جسته و درجهت استفاده مثبت از طبیعت گام برداشته‏اند، برخورداری چابهار از دو سیستم جوی ( مدیترانه‏ای و مانسون ) باعث گردیده که سالانه بارندگیهای قابل توجهی در این حوزه صورت پذیرد ولی متاسفانه به علت شیب تند تمامی رودخانه‏های موجود همانند باهوکلات ، کاجو ، کهیر و سرگان به طرف دریای عمان ، تمامی آب در مدت زمان کوتاهی از دسترس خارج می‏شود و حتی بومیان در تامین آب آشامیدنی خود دچار مشکلات عدیده‏ای هستند. براین اساس مردم با الهام از طبیعت و با وسایل و ابزار ابتدایی اقدام به حفر گودال­هایی عمیق در مسیر آبراهه‏ها نموده و نام ( هوتک ) برآن می­گذرد.

به مرور زمان این روند تکامل یافت و پس از ماشینی شدن کشاورزی منطقه و ورود تراکتور و بلدوزر این سازه نیز بهبود یافت و علاوه برآن احداث بند­سارها به عنوان فعالیت بومی دیگر به سرعت گسترش یافت .

هرساله مقدار قابل توجهی از هرز آبهای منطقه دراین سازه­های مصنوعی ذخیره می­گردد در ابتدا ظرفیت این هوتک­ها و بندهای خاکی بسیار کم بوده است ولی در حال حاضر با توجه به تلفیق دانش بومی و امکانات کارشناسی و دولتی هوتک هایی با ظرفیت 10 تا یکصد هزار مترمکعب آبگیری و بندهایی با ارتفاع زیاد و ظرفیت 000/100 تا 10 میلیون مترمکعب در منطقه احداث گردیده است .

در ابتدا کشاورزان و عشایر منطقه از آب جمع آوری شده در هوتک ها فقط برای مصارف شرب و خانگی و از آب داخل بندها جهت زراعت استفاده می­نمودند و هیچ توجهی به گونه‏های جنگلی رشد یافته در کنار هوتک ها و درون اراضی دارای بند نداشته و به طور طبیعی بذور درختان مانند چش ، کنارو توسط آب از درون پوشش جنگلی بالادست به این مکان ها منتقل و پس از استقرار به علت مهیا شدن شرایط جه جوانه زنی شروع به رشد می‏نمودند و به مرور زمان اطراف هوتک ها و اراضی داخلی بندها دارای پوشش جنگلی متراکمی می‏شد و نظر به خرمی و اقتصادی بودن این درختان ( به خصوص گونه چش ) موضوع مورد توجه کارشناسان منابع طبیعی قرار گرفت و با تلفیق علم ، دانش بومی و امکانات مکانیزه همزمان با عملیات آبخیزداری و جنگل کاری اقدام نموده و امروزه نیز چنین طرح هایی جزو موفق ترین طرح های جنگل کاری شهرستان و استان محسوب می شوند.

به عنوان نمونه بند خاکی پارک به طول 12000 متر بین چابهار و کنارک در سال 1368 با ظرفیت آبگیری 5 میلیون مترمکعب احداث گردیده است و همزمان اراضی داخلی این بند به مساحت 15 هزار هکتار به وسیله واحد جنگل کاری اداره منابع طبیعی چابهار با گونه‏های چش و سمر جنگل کاری شده است و درحال حاضر یکی از مناظر دیدنی و طبیعی شهرستان را تشکیل می‏دهد.

بهره برداری بومیان منطقه از برخی گونه‏های جنگلی :

روستائیان و عشایر منطقه از زمانهای بسیار دور از درختان و درختچه‏های جنگلی براساس تجربه به بهترین نحو ممکن بهره می­جستند و از اندام­های مختلف این گیاهان جهت رفع نیازهای خود نظیر خوراک و تغذیه ، ساخت خانه ، تامین وسایل کار ، ساخت قایق و لنج و تهیه داروهای گیاهی در مقیاس وسیع استفاده می‏کردند و درحال حاضر نیز این روند ادامه دارد. در ذیل مصارف برخی گونه­های درختی و درختچه­ای منطقه چابهار برحسب مصرف محلی و استفاده­های صنعتی و علمی به اختصار آورده شده است .

درخت چش :

الف) مصرف افراد محلی :

بومیان پس از این که درخت چش به سن بهره برداری رسید ( 15 سال ) اقدام به قطع درخت از ارتفاع 50 سانتی متری از سطح زمین می­نمایند و چوب آن را جهت ساخت لنج ، درب و پنجره و تهیه الوار به فروش می‏رسانند. کشاورزان هرساله از شاخ و برگ این گیاه برای تعلیف دامها استفاده نموده و شاخه‏های کلفت تر را تبدیل به ذغال می‏نمایند.

ب) مصارف صنعتی و علمی :

چوب چش در ساختمان سازی ، بشکه و قایق سازی ، تهیه افزارهای روستایی ، خراطی ، تهیه زغال و صمغ آن در رنگرزی و چاپ چلوار و پزشکی استفاده می‏شود. پوست و نیامک این درخت سرشار از مازوج است و در صنایع پوست و دباغی مصرف دارد.

درخت سمر:

الف) مصارف محلی :

بومیان عملاً هیچگونه استفاده از این درخت نمی نمایند.

ب) مصارف صنعتی و علمی :

چوب سمر فشرده ، به رنگ قهوه‏ای روشن تا تیره به وزن مخصوص 8/0 تا 9/0 است که با وجود سختی به خوبی قابل کارکردن می‏باشد برای سوخت و تهیه تراورس راه آهن به کار برده می‏شود. از آن می­توان در تهیه افزارهای چوبی و حتی مبل سازی استفاده کرد و کف اتاق ها را مفروش نمود. تنه درخت را می‏توان به عنوان پایه در حصارکشی به کار برد. این چوب مقاومت فوق‏العاده‏ای به پوسیدگی و موریانه دارد و زغال بسیار مرغوبی از آن به دست می‏آید. از گلهای فراوان سمر می‏توان در زنبورداری و تولید عسل بهره برد و میوه این درخت ( سالانه 50 کیلوگرم) درتغذیه انسان ، دام و تهیه الکل کاربرد دارد. از پوست میوه می‏توان مازوج گرفت و از صد کیلوگرم نیامک در حدود 27 لیتر الکل اتیلیک به دست می‏آید.

کهور ایرانی :

الف) مصارف محلی:

بومیان از این درخت اکثراً در تعلیف دامها استفاده می نمایند.

 

 

ب) مصارف صنعتی و علمی :

تولید چوب ، ساختمان سازی ، تهیه زغال مرغوب معلوفه ( میوه و برگ درخت ) از کاربردهای این درخت می‏باشد ولی مهمترین فایده آن بهبود سفره‏های آب زیرزمینی است .

حرا :

الف) مصارف محلی :

اهالی ساکن در اطراف جنگلهای حرا ( تمر) فقط از شاخ و برگ این درختچه‏ها جهت تعلیف شتر استفاده می‏نمایند.

ب) مصارف صنعتی و علمی :

از چوب حرا می‏توان زغال مرغوب و الکل به دست آورد و در تهیه خمیر کاغذ نیز کاربرد دارد. گل های حرا در پرورش زنبور عسل و تولید عسل نقش بسزایی دارند. از شاخ و برگ این درختچه می‏توان دارو به دست آورد که در درمان بیماریهای دستگاه ادراری موثر است .

چریش :

الف) مصارف محلی :

مردم منطقه از این گونه با ارزش تنها به عنوان منظر و سایبان استفاده می نمایند.

ب) مصارف صنعتی و علمی :

علاوه بر چوب بسیار مرغوب این درخت ، به علت وجود ماده ضد حشره به نام ( آزاد یراختین ) به لحاظ صنعتی می‏توان از این گونه با ارزش استفاده نمود. این ماده 120 نوع از آفات زراعی انباری و خانگی را کنترل می‏نماید.

 

 

کنار :

الف) مصارف محلی :

مردم منطقه از میوه این درخت استفاده نموده و چوب آن را در خانه سازی بکار می‏برند.

ب) مصارف صنعتی و علمی :

براساس علم باغبانی با پیوند زدن روی این درخت می‏توان علاوه برکاهش یاحذف خار اندازه میوه را تا چندین برابر افزایش داده که از نظر ذائقه به شدت مورد توجه قرار می‏گیرد. از برگ این درخت نیز به علت وجود ماده ( ساپونین ) سدر تهیه می‏شود که در شستشو مو مورد استفاده دارد.

نتیجه گیری :

امروزه با روند رو به رشد افزایش جمعیت و با وجود این که انواع سوخت های فسیلی در دسترس انسان قرار دارد ولی متاسفانه بیشترین خسارت به طبیعت دریکصد سال گذشته وارد شده است که تا حدود زیادی جبران ناپذیر است . دربخش گیاهی ، جنگل ها ومراتع به سرعت در حال از بین رفتن و جایگزین شدن به وسیله پدیده بیابان و در نهایت کویر می‏باشد. نظر به این که منابع نفت و گاز نیز حداکثر تا سال 2050 دچار سیر نزولی می گردد ، جا دارد که از هم اکنون بشر جهت بهبود وضعیت زیستی خود اقدام نماید تا شاید در آینده مشکلات کمتری گریبانگیر انسان خود کرده باشد . ازکل مساحت 7/18 میلیون هکتاری استان سیستان و بلوچستان تنها حدود یک نوزدهم آن یعنی 1000000 هکتار را جنگل آن هم از نوع تنگ تشکیل می دهد که شهرستان چابهار به حدود400 هزار هکتار ( 351392 هکتار جنگل های طبیعی و مابقی جنگل های دست کاشت ) مقام اول را درسطح استان دارا می‏باشد. جنگل های موجود در شهرستان عمدتاً شامل درختان چش ، کهور ایرانی ، سمر ، حرا و درختچه های کلیر ، پیر و... است . برخی گونه های جنگلی نیز غیر بومی بوده و تاکنون به صورت وسیع به عنوان جنگل کاری استفاده نشده اند از آن جمله میتوان به چریش ، تمبرهندی ، بیدام ، کنار ، شمیم و اکالیپتوس اشاره کرد. تجربه نشان داده است که دراین منطقه استفاده از دانش قدیمی و بومی مردم در احداث هوتک و بندسارها نقش بسیار مفید و به بیان دیگر موثرترین روش جهت گسترش سطح جنگل و مرتع میباشد با احداث این سازه ها به روش علمی و با استفاده از امکانات مکانیزه مقدار قابل توجهی از هرز آبها که به سادگی از دسترس خارج و به دریا می ریزد مهار و در گسترش جنگل ها و مراتع ، اسکان عشایر ، اشتغالزایی ، تولید محصولات زراعی دامی و باغی و ... استفاده شود.

دربخش محصولات فرعی جنگلی با پتانسیل های خوبی که در شهرستان چابهار وجود دارد راه اندازی و تجهیز مراکزی نظیر کارخانجات چوب ، لنج سازی و قایق سازی ، داروسازی و بهداشتی ، دباغی و نیز مراکز تولید علوفه دام گام مهمی در بهبود وضعیت اقتصادی منطقه و استفاده بهینه از طبیعت و تشویق مردم بومی به حفظ و گسترش پوشش جنگلی خواهد بود.


 

پروژه بند خاکی مچکور شهرستان چابهار

        شهرستان چابهار با وسعت 15545 کیلومتر مربع دارای 3 بخش ، 2 شهر ، 500 پارچه آبادی در منتهی‏الیه جنوب شرقی کشور با قدمتی دیرینه می‏باشد که حدود 60% جمعیت آن در روستاها سکونت دارند.

فاصله آن تا مرکز استان 731 کیلومتر و ارتفاع متوسط شهر چابهار از سطح دریا 7 متر می‏باشد. متوسط شهر چابهار از سطح دریا 7 متر می‏باشد. متوسط حداکثر دما 34 و حداقل آن 14 و میزان رطوبت نسبی 76 درصد می‏باشد. اقلیم آن گرم و مرطوب و متوسط بارش سالانه در حدود 100 میلیمتر می‏باشد.

اساس اقتصاد شهر بر زراعت ، باغداری ، دامداری و صیادی و تجاری است . این شهرستان در سالهای قبل دارای 12000 هکتار اراضی زیرکشت آبی بوده است که طی دوران خشکسالی قریب به 4000 هکتار از این اراضی از بین رفته است و در حال حاضر دارای 8170 هکتار اراضی باغی و زراعی است که توسط 1503 حلقه چاه دستی و 20 رشته قنات مشروب می‏گردند.

محصولات عمده این شهرستان شامل : انبه ، موز، پاپایا ، گواوا ، چیکو ، لیموترش و محصولات سبزی و صیفی شامل گوجه فرنگی ، پیاز ، فلفل ، بادمجان و کشت جالیز مانند خربزه و هندوانه می‏باشد.

     موقعیت و وسعت حوزه مچکور

        این حوزه آبخیز بخشی از توابع شهرستان چابهار است که در فاصله 100 کیلومتری شمال شهرستان و در موقعیت 15 ، 61 تا 31 ، 61 شرقی و عرضهای 47 ، 25 تا 07 ، 26 واقع گردیده است .

بلندترین نقطه حوزه 1100 متر و پایین ترین نقطه آن 50 متر از سطح دریای آزاد ارتفاع دارد. طول آبراهه اصلی آن 51 کیلومتر است و این سازه در نقطه خروجی رودخانه مچکور احداث گردیده که پس از الحاق به رودخانه باهوکلات به دریای عمان می‏ریزد.

روستاهای محدوده حوزه و معیشت مردم :

روستاهای واقع در حوزه شامل هوت گت بالا ، هوت گت پایین ، گبولانی ، ملیکانی ، جوهیک ، کیک موج و شیرگواز می‏باشند. جمعیت ساکن در حوزه حدود 1900 نفر و در قالب 311 خانوار می‏باشد.

معیشت مردم بیشتر از طریق کشاورزی و دامداری است. سطح زیرکشت روستاهای فوق حدود 935 هکتار بوده و زیرکشت محصولات باغی و زراعی شامل مرکبات ، موز ، انبه و دیگر محصولات گرمسیری و نیز گندم ، جو و بادمجان ، یونجه و خربزه و هندوانه می‏باشد.

اهداف اجرای پروژه :

این پروژه با توجه به محدودیت شدید منابع آبی و وجود هزاران هکتار از اراضی مرغوب کشاورزی و وابستگی حیات و معیشت مردم به کشاورزی از اهمیت خاصی برخوردار است .

گفتنی است با توجه به سازند قالب منطقه که مارنی بوده و فرسایش خندقی و هزار دره حجم متنابهی رسوبزایی دارد و همچنین نوع خاک دشتهای پایین دست که سیلتی و سست شالوده بوده و گسترش فرسایش خندقی ( گالی ، آبکند ) در آن به چشم می‏خورد و اراضی کشاورزی ، مناطق مسکونی و دیگر مستحدثات حیاتی منطقه را تهدید می‏نماید.

این سازه نقش مؤثر و چشمگیری در کنترل و مهار فرسایش و رسوبزایی منطقه خواهد داشت . لذا اهداف کلی اجرای این پروژه شامل مدیریت برحوزه آبخیز ، کنترل رسوب و فرسایش خاک ، جلوگیری از پیشروی فرسایش خندقی و گالی ( گرگرو) تقویت پوشش گیاهی پایین دست ، کنترل سیل و کاهش اثرات ناگوار آن ، کاهش اثرات خشکسالی ، تقویت منابع آبی منطقه و کمک به اشتغال و معیشت مردم می‏باشند.

مشخصات فیزیوگرافی و هیدرولوژی حوزه مچکور:

مساحت حوزه                           6/241 کیلومترمربع

محیط حوزه                              5/113 کیلومتر

طول آبراهه اصلی                      51 کیلومتر

طول مجموع آبراهه ها                 450 کیلومتر

حداکثر ارتفاع حوزه از سطح دریا     1100 متر

حداقل ارتفاع از سطح دریا            50 متر

دوره

دبی پیک m3/s

حجم سیلاب m3

2 ساله

35/26

1715

5 ساله

20/47

3071

10 ساله

45/62

4065

25 ساله

6/81

5310

50 ساله

97

6315

100 ساله

3/112

7311

 


 

مشخصات بند خاکی مچکور:

طول سازه                      370 متر

ارتفاع متوسط                 35/10 متر

شیب بالادست                3 : 1

شیب پایین دست             5/2 : 1

عرض تاج                        5/5 متر

عرض کف بند                  73 متر

طول سرریز                     80 متر

کل اعتبار پروژه                 000/000/500/4 ریال

منبع تامین اعتبار              اعتبارات سفر مقام معظم رهبری

 

احجام و مقادیر عملیات :

حجم عملیات خاکی                              107500 مترمکعب

حجم عملیات سنگی وملاتی                  2260 مترمکعب

حجم عملیات خشکه چین            2500 مترمکعب

حجم مخزن                              3730000 مترمکعب

اشتغال موقت                           6138 نفر روز


 

گزارش اجمالی از فرسایش خندقی ( گرگرو ) در منطقه دشتیاری شهرستان چابهار

 

در شمال شهرستان چابهار در پایین دست حوزه‏ای بزرگ به مساحت 930000 هکتار دشت وسیعی وجود دارد که از اطراف به رشته کوههای کم ارتفاعی محدود می‏شود. این دشت که طول شرقی – غربی آن حدود 30 کیلومتر و شمالی – جنوبی آن 40 کیلومتر است به دشتیاری شهرت دارد.

درسمت شمال و غرب این دشت چندین رودخانه وجود دارد ( کاجو – لند – نالینت – زنار – کوچو و مچکور ) که از کوههای مکران و ارتفاعات وابسته به آن به این دشت ریخته و در آن پخش می‏شود و رسوبات سیلت و گل و لای آن وسیعترین دشت بلوچستان جنوبی را ایجاد نموده‏اندو در حالیکه سایر دشتها و جلگه‏های بلوچستان جنوبی بیشتر از آبرفتهای درشت دانه تشکیل شده این دشت بار رسوبات سیلت وگل و لای یکی از پرباران ترین و حاصلخیزترین عرصه را مهیا نموده است.

براساس آمارگیری سال 1375 جمعیت این بخش در حدود46629 نفر بوده که در 241 روستا زندگی می کنند. کارشناسان مختلفی که این منطقه را بازدید نموده‏اند ، متفق‏القولند که دشتیاری در صورت استفاده بهینه از آن قادر است نه تنها نیاز غذایی اهالی بلکه کلیه هموطنان ساحل نشین دریای عمان مانند چابهار و کنارک را فراهم سازد و حتی مقداری از محصولات را برای تامین نیازهای وارداتی به آن طرف خلیج فارس صادر نماید.

بقای حیات و توسعه این دشت وابسته به سیلابهاست ، چرا که دراین دشت جز همین سیلابها منبع آبی دیگر وجود ندارد. درگذشته مردم با ایجاد شبکه توزیع سیلاب در اراضی و محصور نمودن قطعات زمین با بندسارهای خاکی سیلاب را در قطعات محصور شده زمین ذخیره و سپس در آن کشت و زرع می‏نموده‏اند به این ترتیب حدود 30000 هکتار از اراضی دشتیاری را آباد نموده‏اند.

سیلابها نقش دوگانه و ضد و نقیضی دارند و در صورت استفاده از آن و هدایت و کنترل دقیق موجب سرسبزی و توسعه می‏شوند در غیر این صورت موجب تخریب و انهدام خواهند شد.

خاک دشتیاری به طور یکنواخت بیش از نود درصد از سیلت یعنی ذرات کوچکتر از 40 میکرون تشکیل گردیده که به محض اشباع شدن از آب خاصیت چسبندگی خود را به کلی از دست داده و با جریان  بسیار کمی روان می‏گردد.

این فاکتور قبل از تغییر مالکیت زمینها و حرکات تکتونیکی منطقه مشکل خاصی نداشته ولی از مدتی قبل به سبب بالا آمدگی احتمالی دشت شیب عمومی منطقه نسبتاً زیاد شده و عملکرد تؤام دو عامل اختلاف ارتفاع بین دشت و دریای عمان و ریزدانگی و سست شالودگی خاک ، سبب بروز پدیده ویرانگر فرسایش و پیامد آن واقعه فاجعه انگیز فرسایش خندقی و یا به اصطلاح محلی گرگرو شده است .

درهربارندگی قطعاتی از زمینهای آباد کشاورزی را درکام اهریمنی خود فرو می‏برد وحدود 120 روستا در معرض تهید قرار گرفته‏اند.

ضرب‏المثل پیشگیری بهتر از درمان است ، برای فرسایش خندقی و کنترل آن تناسب کافی داشته ، زیرا اقدام به موقع به مراتب کارسازتر و اقتصادی تر از مداخله دیرهنگام است و یک خندق کوچک و یا یک شیار ممکن است بسادگی اصلاح شود ، اما اگر همین خندق مجال تخریب یابد ممکن است دامنه‏اش آنچنان گسترده شود که ترمیم آن بسیار پرهزینه و یا غیرممکن گردد.

مدیریت آبخیزداری در راستای وظایف خود یعنی کنترل و مهار سیلابها و جلوگیری از فرسایش با بهره‏گیری از روشهای ساده‏ای که از تمرکز بیش از حد رواناب جلوگیری می‏کند در سرشاخه‏های کلسکان – هوشمبر- وشنام – محمدزهی و عورکی اقدامات مؤثری را انجام داده و با احداث بندهای خاکی کالدان و مچکور تعدادی از پنجه‏های مخرب این پدیده را قطع نموده است ، ولی با توجه به اهمیت منطقه عمق فاجعه و شدت تهدید اقدامات اضطراری و اورژانسی انجام شده بسیار اندک بوده و نیاز به ردیف اعتباری خاص جهت مطالعات کامل تفصیلی – اجرایی و تدوین برنامه‏های جامع در درازمدت می‏باشد تا هرچه زودتر شاهد توقف فرسایش خانمانسوز منطقه باشیم.

سایت : ع هدایتی

چاپ | ارسال به ديگران  |